كسانى هستند كه ايمان ظاهرى دارند ، و به اين نام و به اين سمت شناخته شده‌اند ، بنا بر اين معناى آيه اين مىشود : ( اين نامها و نامگذاريها كه داريد ، از قبيل مؤمنين ، يهوديان ، مسيحيان ، صابئيان ، اينها نزد خدا هيچ ارزشى ندارد ، نه شما را مستحق پاداشى مىكند ، و نه از عذاب او ايمن ميسازد ) . هم چنان كه يهود و نصارى بنا بحكايت قرآن مىگفته‌اند : ( لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ ، إِلَّا مَنْ كانَ هُوداً أَوْ نَصارى ، داخل بهشت نميشود ، مگر كسى كه ( به خيال ما يهوديان ) يهودى باشد ، و يا كسى كه ( بزعم ما مسيحيان ) ، نصارى باشد ) « 1 » ، بلكه تنها ملاك كار ، و سبب احترام ، و سعادت ، حقيقت ايمان به خدا و روز جزاء است ، و نيز عمل صالح است . و به همين جهت در آيه شريفه نفرمود : ( من آمن منهم ، هر كس از ايشان ايمان بياورد ) ، يعنى ضميرى بموصول ( الذين ) بر نگرداند ، با اينكه در صله برگرداندن ضمير بموصول لازم بود ، تا آن فائده موهومى را كه اين طوائف براى نامگذاريهاى خود خيال مىكردند ، تقرير نكرده باشد ، چون اگر ضمير بر مىگرداند ، نظم كلام ، اين تقرير و امضاء را مىرسانيد . و اين مطلب در آيات قرآن كريم مكرر آمده ، كه سعادت و كرامت هر كسى دائر مدار و وابسته بعبوديت است ، نه بنامگذارى ، پس هيچ يك از اين نامها سودى براى صاحبش ندارد ، و هيچ وصفى از اوصاف كمال ، براى صاحبش باقى نمىماند ، و او را سود نمىبخشد ، مگر با لزوم عبوديت . و حتى اين نامگذاريها ، انبياء را هم سود نميدهد ، تا چه رسد بپائينتر از آنان هم چنان كه مىبينيم : خداى تعالى در عين اينكه انبياء خود را با بهترين اوصاف مىستايد مع ذلك در باره آنان مىفرمايد : ( وَلَوْ أَشْرَكُوا ، لَحَبِطَ عَنْهُمْ ما كانُوا يَعْمَلُونَ ، انبياء هم اگر شرك بورزند ، اعمالى كه كرده‌اند بى اجر مىشود ) . « 2 » و در خصوص اصحاب پيامبر اسلام ، و كسانى كه به وى ايمان آوردند ، با آنكه در جاى ديگر از عظمت شان و علو قدرشان سخن گفته ، مىفرمايد : ( وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا ، وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ : مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً ، خدا به بعضى از كسانى كه ايمان آورده ، و عمل صالح كرده‌اند ، وعده مغفرت و اجر عظيم داده است ) ، « 3 » كه كلمه ( منهم ) ، وعده نامبرده را مختص به بعضى از ايشان كرده ، نه همه آنان . و نيز در باره ديگران كه آيات خدا بسويشان آمده ، فرموده : ( وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناه بِها ، وَلكِنَّه أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ ، وَاتَّبَعَ هَواه ، و اگر ميخواستيم او را با آيات خود بلند مىكرديم ، ولى او به زمين

--> 1 - سوره بقره آيه 111 2 - سوره انعام آيه 88 3 - سوره فتح آيه 29